بيان ملازمه اين است كه مؤثّر موجب محال است تخلّف اثر از آن ، و اين مستلزم قدم عالم است يا حدوث مؤثّر ، و قدم عالم بنا بر استدلال حدوثش باطل است ، پس باقى ماند حدوث مؤثّر ، و اين / * الف / 160 / موجب تسلسل است به جهت آن كه هر حادثى مؤثّرى مىخواهد و همچنين الى غير النهاية مىرود و تسلسل باطل است ، پس لا بدّ بايد مؤثّر عالم قادر مختار غير موجب باشد . قال : : و الواسطة غير معقولة « 1 » . چون فارغ شد مصنّف - رحمه اللّه - از بطلان ايجاب ، شروع نمود در بيان انواع اعتراضات خصم و وجه خلاصى از كلام خصم . امّا تقرير اين سؤال آن است كه : دليل شما دالّ است بر آن كه مؤثّر عالم مختار است . نه بر آن كه واجب مختار است ، پس ممكن است كه واجب موجب « 2 » بالذّات باشد و از براى او معلولى باشد قديم [ ب - 210 ] كه مؤثّر عالم « 3 » باشد به عنوان اختيار و واجب موجب باشد ، پس مؤثّر عالم كه اوست مختار است ، نه واجب الوجود مختار است كه مبدأ است . و جواب اين آن است كه : اين واسطه غير معقوله است ، از جهت آن كه ما بيان كرديم حدوث عالم را بالتّمام با اجزاش « 4 » ؛ و عالم همهء اين موجوداتند به غير از خداى - تعالى - و ثبوت واسطه ميان ذات

--> ( 1 ) . كشف المراد / 281 . ن ، م : معقول ( 2 ) . م : - موجب ( 3 ) . م : - عالم ( 4 ) . كذا در نسخه‌ها